Monitoring przeprowadzony w 2025 roku potwierdza, że brudnica mniszka na terenie RDLP w Katowicach znajduje się na niskim, międzygradacyjnym poziomie. Oznacza to, że liczebność populacji tego groźnego dla sosen owada jest niska i pod kontrolą służb leśnych.

1. Monitoring feromonowy (samce)

Monitoring prowadzony w 2025 roku przy użyciu 1 412 pułapek wykazał wzrost liczebności odłowionych samców brudnicy mniszki. Łączna liczba 515 883 sztuk jest o ponad 100 tysięcy wyższa niż w roku poprzednim (413 664 szt.).

2. Kontrola na strzałach drzew (samice)

Kluczowym wskaźnikiem potencjalnego zagrożenia jest obecność samic na strzałach sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.). W całym okresie kontrolnym, zaobserwowano łącznie 21 szt. samic motyla. W roku poprzednim było ich niewiele więcej (→ 30 szt.).

3. Zagrożenie

Ubiegłoroczna kontrola lotu brudnicy mniszki w drzewostanach RDLP Katowice wykazała stopień ostrzegawczy w 8 nadleśnictwach. Łączna powierzchnia objęta tym stopniem wyniosła 510 ha, co stanowi spadek w porównaniu do roku 2024, kiedy odnotowano 634 ha.

4. Wnioski

Rozbieżność między dużą liczbą odłowionych samców a znikomą liczbą samic potwierdza, że:

• populacja jest rozproszona i nie wykazuje tendencji do tworzenia ognisk gradacyjnych.
• drzewostany RDLP Katowice pozostają bezpieczne pod kątem potencjalnych żerów brudnicy mniszki w nadchodzącym sezonie wegetacyjnym.
• wyniki wskazują na utrzymywanie się populacji na niskim poziomie, w związku z tym wiosną 2026 roku nie przewiduje się wykonywania dodatkowych, nadzwyczajnych kontroli tego szkodnika.

Na podstawie specjalistycznych prac terenowych w 2025 roku, Zespół Ochrony Lasu w Opolu opracował zagrożenie drzewostanów sosnowych na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach. Występowanie owadów liściożerych (foliofagów) ustalono w oparciu o jesienne poszukiwania ich zimujących stadiów – poczwarek, gąsienic, larw oraz kokonów – przeprowadzonych na powierzchniach podokapowych.

1. Wyraźny trend wzrostowy.

Prace terenowe wykazały, że rok 2026 będzie stał pod znakiem zwiększonej aktywności wyłącznie jednego foliofaga osnui gwiaździstej (Acantholyda posticalis Mats.)

2. Dynamika zmian.

Obserwujemy znaczny wzrost powierzchniowy w stosunku do roku ubiegłego. Nastąpiło istotne zwiększenie zarówno powierzchni zagrożonej 110,00 ha (przed rokiem → 36,15 ha), jak i powierzchni ostrzegawczej 131,40 ha (przed rokiem → 31,01 ha). Zagrożenie zidentyfikowano na terenie 5 nadleśnictw.

3. Wnioski:

• Wyniki jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny przeprowadzonych
  w 2025 r. na terenie nadleśnictw RDLP w Katowicach wskazują na wyraźny wzrost powierzchni drzewostanów zagrożonych przez osnuję gwiaździstą w obrębie obszarów jej gradacyjnego występowania. Tendencja ta wystąpiła we wszystkich nadleśnictwach, w których w ostatnich latach obserwuje się wzmożoną aktywność tego gatunku.
• W bieżącym roku stopnie zagrożenia dotyczą łącznie 54 drzewostanów. Każdy z nich, zgodnie z dotychczasowymi obserwacjami, stanowi potencjalną bazę kształtowania pola zabiegowego, obejmującego sąsiednie drzewostany kwalifikowane do wykonania zabiegów ograniczających liczebność szkodnika.
• Na szczególne podkreślenie zasługuje wyraźnie wyższy udział pronymf osnui gwiaździstej w ujawnionych drzewostanach zagrożonych. Jest to ta część populacji, która w bieżącym roku przystąpi do rójki i pozostanie w zasięgu standardowych metod obserwacji z zakresu praktycznej ochrony lasu. Okoliczność ta zwiększa przewidywaną skuteczność zabiegów ograniczających
  i stanowi istotny argument merytoryczny przemawiający za ich zastosowaniem.

Niejednokrotnie zagrożenia trwałości drzewostanów implikowane są masowymi wystąpieniami owadów, które dotąd uznawane były za gatunki niezdolne do zakłócania procesów życiowych roślin żywicielskich. Przypadki, kiedy pozornie niegroźne owady w szczególnie korzystnych dla nich warunkach atmosferyczno-troficznych wykazywały silną dynamikę rozrodu i ekspansję zasięgu występowania, są w praktyce ochrony lasu powszechnie znane, a literatura przedmiotu opisująca zagadnienia nieoczekiwanych gradacji gatunków nigdy dotąd nie wykazujących inklinacji do masowych pojawów jest relatywnie obszerna. Jako przykład można przytoczyć tutaj gwałtowne zagęszczenie liczebności wskaźnicy modrzewianeczki Zeiraphera griseana Hb. w latach 1977-82, którego skutkiem była gradacja kambiofagów i zamarcie świerczyn w Górach Izerskich i Karkonoszach. Należy też nadmienić o narastającym znaczeniu w świerczynach wyższych położeń górskich kornika zrosłozębnego Ips duplicatus Sahlb. (Grodzki i in. 2023), a w końcu zwrócić uwagę na notowaną w sośninach gradacyjną aktywność przylepka pomrocznika Ectropis crepuscularia Denis & Schiff. (Brzeziński 2022). W kwietniu tego roku w Nadleśnictwie Kluczbork, na strzałach sosen rosnących na nasłonecznionej ścianie drzewostanu znajdującej na obrzeżu powstałej po wiatrołomach i wiatrowałach luki, szczególnie licznie wystąpił korniczek guzozębny Orthotomicus longicolis Wood et. Bright. Kornik ten znany jest z nielicznych w kraju i w Europie stanowisk. Do opisanych przez Nunberga (1960) miejsc występowania O. longicollis w Polsce należy dodać stanowiska wykazane przez Starzyka (2008). Schnaider (1973) wymienia O. longicolis jako szkodnika występującego również na wejmutce i jedlicy. W Niemczech kornik ten po raz pierwszy stwierdzony został w 1981 roku (Sobczyk i in. 2023), gdzie występuje jedynie lokalnie we wschodnich krajach związkowych. Jednak od 2007 roku we wschodniej Saksonii odnotowano kilka niewielkich masowych wystąpień O. longicollis, które doprowadziły do zamierania dojrzałych sosen. Takie masowe pojawy nie były wcześniej znane w Europie Środkowej. Natomiast w Czechach O. longicollis po raz pierwszy odnotowany został w latach 90. XX w., a wszystkie jego stanowiska stwierdzono na Morawach (Holuša 2019). Na podstawie opisanego przykładu wystąpienia O. longicollis należy założyć, że zdarzenia takie będą częstsze i że kornik ten jest prawdopodobnie kolejnym gatunkiem, którego znaczenie gospodarcze w drzewostanach sosnowych może wzrastać. Remigiusz Brzeziński

Na podstawie wykonanych analiz materiałów z kontroli występowania szkodników korzeni jesienią 2024 roku stwierdzono zagrożenie w 14 nadleśnictwach.

Na podstawie kontroli występowania szkodników korzeni, wykonanej jesienią 2024 roku, w 2025 roku największe powierzchnie zagrożone przez szkodniki korzeni (powyżej 1 ha) wystąpią w następujących Nadleśnictwach: Brzeg (6,26 ha á), Złoty Potok (5,10 ha â), Rudziniec (2,79 ha á), Namysłów (1,86 ha á).

Analizując powierzchnię zagrożoną przez poszczególne gatunki pędraków i strukturę ich udziału w tej powierzchni, największe zagrożenie stanowią pędraki chrabąszczy – 17,38 ha (94,4%), dalej guniaka czerwczyka – 0,71 ha (3,9%) oraz wałkarza lipczyka – 0,32 ha (1,7%).

Podział na szczepy u chrabąszcza majowego i kasztanowca wg zagrożonej powierzchni przedstawia się następująco:

• pędraki różnowiekowe - 15,70 ha;
• pędraki dwuletnie – 1,17 ha;
• pędrak 3-letni - 0,51 ha.

Dużą i równocześnie największą liczebność pędraków chrabąszczy w dołach próbnych w br. stwierdzano w Nadleśnictwie Złoty Potok, Leśnictwo Dębowiec, głównie pędraków 2- i 3-letnich; maksymalnie - 21 szt. w jednym dole.

Pędraki wałkarza lipczyka zagrażają przede wszystkim w szkółkach w Nadleśnictwie Rybnik oraz w Nadleśnictwie Opole na łącznej powierzchni 0,32 ha.

W ramach przeprowadzonej w br. kontroli występowania szkodników korzeni, owady doskonałe chrabąszcza majowego (w dołach próbnych) zarejestrowano w 6 Nadleśnictwach: Brynek, Brzeg, Kluczbork, Kłobuck, Namysłów, Rudziniec. Maksymalna liczba znajdowanych w 1 dole próbnym chrząszczy wyniosła 2 szt. (Nadleśnictwo Brzeg, Leśnictwo Barucice).

W ramach przeprowadzonego w bieżącym roku monitoringu rójki chrabąszczy ujawniono i wykazano postacie doskonałe chrabąszczy w 3 Nadleśnictwach: Brzeg, Kluczbork, Kłobuck. Maksymalna liczba znajdowanych imago w 1 dole próbnym wyniosła 4 szt. (Nadleśnictwo Brzeg, Leśnictwo Barucice).

Na podstawie wykonanych analiz, w przyszłym roku wzmożoną rójkę chrabąszczy, głównie chrabąszcza majowego, przewiduje się w Nadleśnictwach: Brzeg, Kluczbork, Rudziniec.

W Nadleśnictwach Brynek, Kłobuck i Namysłów przewidywana jest słaba rójka (1 szt. imago na dół, tylko w jednym dole).

Jesienią 2024 roku na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach, w ramach przeprowadzonych kontroli występowania szkodników korzeni, zostało założonych 1490 dołów próbnych.

Analizie w Zespole Ochrony Lasu w Opolu poddano 372 próby ze stwierdzonymi owadami. Ponadto w ramach monitoringu rójki wykonano 635 dołów. Analizie w ZOL poddano 49 prób. Postacie doskonałe chrabąszczy stwierdzono w 7 dołach.

Przewidywane występowanie gatunku osnuja gwiaździsta (Acantholyda posticalis) na terenie RDLP Katowice w roku 2025 na podstawie jesiennych poszukiwań larw w roku 2024.

Na podstawie wykonanych analiz materiałów z kontroli występowania szkodników korzeni jesienią 2022 roku stwierdzono zagrożenie w 13. nadleśnictwach (patrz mapka).

W porównaniu do roku ubiegłego, liczba zagrożonych nadleśnictw zwiększyła się o jedno nadleśnictwo. Powierzchnia zagrożona jest prawie podobna do roku ubiegłego. Trend minimalnie spada.

Areał zagrożonych powierzchni w roku przyszłym wyniesie łącznie 62,51 ha (w 2021 r. /zagrożenie na rok 2022/ – 65,73 ha), na szkółki przypada 1,97 ha (tj. 3,1% ogólnej powierzchni), na odnowienia – 19,80 ha (tj. 31,7%), na poprawki i dolesienia – 40,56 ha (tj. 64,9%), na plantacje - 0,18 ha (tj. 0,3%).

W porównaniu do stanu analiz z roku ubiegłego, w roku 2023 powierzchnia gruntów zagrożonych przez szkodniki korzeni uległa zmniejszeniu – o 3,22 ha. Według kategorii użytków porównanie wyniku tegorocznego z ubiegłorocznym przedstawia się następująco:

• w szkółkach – wzrost powierzchni zagrożonej o 0,14 ha (więcej o 7%);
• w odnowieniach – zmniejszenie powierzchni zagrożonej o 28,74 ha (mniej o 59%);
• w poprawkach – wzrost powierzchni zagrożonej o 25,20 ha (więcej o 164%).

Na podstawie kontroli występowania szkodników korzeni, wykonanej jesienią 2022 roku, w 2023 roku największe powierzchnie zagrożone przez szkodniki korzeni (powyżej 1 ha) wystąpią w następujących Nadleśnictwach: Brzeg (30,15 ha á), Złoty Potok (16,09 ha â), Strzelce Opolskie (11,68 ha á), Namysłów (1,17 ha â).

Analizując powierzchnię zagrożoną poprzez poszczególne gatunki pędraków, największe zagrożenie stanowią pędraki chrabąszczy wraz z imago – 61,05 ha (97,8%), dalej guniaka czerwczyka – 1,40 ha (2,2%) oraz wałkarza lipczyka – 0,06 ha (0,1%).

Podział na szczepy u chrabąszcza majowego i kasztanowca wg zagrożonej powierzchni przedstawia się następująco: najliczniejsze są szczepy: poczwarki i owady doskonałe ( 36,95 ha), następnie różnowiekowy (21,26 ha), 3-letni (1,85 ha), 2-letni (0,76 ha), 1-roczny (0,23 ha).

Stwierdzano dużą liczebność pędraków chrabąszczy w dołach próbnych, głównie 3 letnich:
w Nadleśnictwie Turawa 11 szt. (L. Kadłub Turawski – monitoring rójki), Nadleśnictwie Brzeg 12 szt. (L. Barucice).

W przypadku guniaka czerwczyka, zagrożenie u tego gatunku kształtuje się następująco: 2-letni (0,33 ha), 1-roczny (0,07 ha).

Pędraki wałkarza lipczyka zagrażają przede wszystkim w szkółce w Nadleśnictwie Opole na powierzchni 0,06 ha.

Owady doskonałe chrabąszcza majowego w dołach próbnych zarejestrowano

w 5 nadleśnictwach: Brzeg, Kłobuck, Namysłów, Rudziniec, Strzelce Opolskie (patrz mapka poniżej). Maksymalna liczba znajdowanych w dole próbnym chrząszczy i poczwarek wyniosła 10 szt. (Nadleśnictwo Namysłów, Leśnictwo Komorzno; Nadleśnictwo Złoty Potok, Leśnictwo Kamienna Góra).

W ramach przeprowadzonego monitoringu rójki chrabąszczy na ternie RDLP Katowice wykazano postacie doskonałe chrabąszczy w 8 nadleśnictwach.

Na podstawie wykonanych analiz, w przyszłym roku wzmożoną rójkę chrabąszczy przewiduje się w Nadleśnictwach: Brzeg, Kłobuck, Namysłów, Rudziniec, Strzelce Opolskie, Złoty Potok.
W pozostałych nadleśnictwach przewidywana jest słaba rójka (1 szt. imago na dół).

Jesienią 2022 roku na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach w ramach przeprowadzonych kontroli występowania szkodników korzeni zostało wykonanych 1657 dołów próbnych; w porównaniu do roku ubiegłego wykonano mniej o 96 dołów. 515 prób ze stwierdzonymi owadami zostało poddane analizie w Zespole Ochrony Lasu w Opolu, mniej o 106 sztuk niż w 2021 roku. Ponadto w ramach monitoringu rójki wykonano 974 dołów; w porównaniu do roku ubiegłego wykonano więcej o 407 dołów, z czego analizie poddano 467 prób, więcej o 139 sztuk niż w 2021 roku; w 326 dołach stwierdzono postacie doskonałe chrabąszczy (więcej o 296 dołów).

Wnioski:

1. Wykonany w roku bieżącym zabieg ograniczający na imago chrabąszczy na terenie Nadleśnictw: Brzeg, Kluczbork, Kłobuck, Opole, Rudziniec i Strzelce Opolskie należy uznać za udany ze względu na niewielką liczbę pędraków jednorocznych znajdowanych w dołach próbnych.
2. Wskazane jest w roku przyszłym zaplanowanie zabiegów ograniczających występowanie imago chrabąszczy, które jest jedyną metodą zmniejszenia liczebności pędraków a tym samym potencjalnych szkód w uprawach w nadleśnictwach: Brzeg, Kłobuck, Rudziniec, Strzelce Opolskie i Opole.
3. Bardzo intensywna rójka chrabąszczy będzie miała miejsce na terenie Nadleśnictwa Złoty Potok. Ze względu na liczne rezerwaty i dokonujące w nich żer uzupełniający i regeneracyjny imago chrabąszczy, planowanie zabiegów ograniczających jest utrudnione a wyłączenie powierzchni rezerwatów powoduje, że wykonane zabiegi nie dałyby oczekiwanego wyniku, czyli zmniejszenia zagrożenia ze strony pędraków w nowo zakładanych i istniejących uprawach.
4. Nie wyklucza się w roku przyszłym nalotu postaci doskonałych chrabąszczy z powierzchni, które nie były poddane kontroli występowania szkodników korzeni a także z otaczających kompleksy leśne pól. Decyzja o ewentualnych zabiegach ograniczających imago chrabąszczy powinna być uzupełniona o dodatkowe obserwacje wiosną 2023 roku.

Opracował: Dariusz Hutka – Gł. Specjalista SL w ZOL Opole

Jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny

w 2022 roku na terenie RDLP Katowice

(komentarz)

Jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny w 2022 r. w drzewostanach RDLP Katowice ujawniły stany zagrożenia i stany ostrzegawcze od jednego gatunku owada objętego monitorowaniem - osnui gwiaździstej. Stany zagrożenia i stany ostrzegawcze ujawniono łącznie w 49 drzewostanach zlokalizowanych na terenie 5 nadleśnictw i 12 leśnictw, przy czym stany zagrożenia stwierdzono w 27 drzewostanach, stan ostrzegawczy w 22 drzewostanach.

Łączna powierzchnia drzewostanów zagrożonych (+,++,+++) w roku 2023 przez szkodniki pierwotne sosny określona na podstawie wyników jesiennych poszukiwań owadów w 2022 r. wynosi 142 ha. Stany ostrzegawcze stwierdzono na sumarycznej powierzchni 183 ha.

W porównaniu do wyników jesiennych poszukiwań z roku poprzedniego nastąpiło pomniejszenie tak powierzchni zagrożonej (określonej przed rokiem na 296 ha), jak i powierzchni ostrzegawczej (przed rokiem → 333 ha).

Obszary wzmożonego/nasilonego występowania osnui gwiaździstej ujawniono na terenie 5. nadleśnictw; w stanach zagrożenia na powierzchni 142,12 ha (w poprzednim roku ® 296 ha), w stanach ostrzegawczych na powierzchni 183,01 ha.

Maksymalna liczebność larw osnui gwiaździstej, jaką stwierdzono na 1 podokapówce, wynosi ® 296 szt. (Nadleśnictwo Lubliniec; Leśnictwo Kokotek).

Udział larw z oczkiem imaginalnym wśród diapauzujących larw osnui gwiaździstej określany dla poziomu leśnictwa jest zróżnicowany; w całym obszarze nasilonego występowania gatunku kształtuje się w przedziale od 25% (N. Brynek, L. Tworóg) do 56 % (N. Lubliniec, L. Sieraków) (→ zał. 4). Spasożytowanie diapauzujących larw osnuj pozostaje niezmiennie śladowe.

Jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny w RDLP Katowice w 2022 roku wykonano w 31 nadleśnictwach. Ogółem założono 2 160 powierzchni próbnych (w 2021 r. → 2 103), z czego 2 084 wykonano w Lasach Państwowych, 76 w lasach innej własności.

Obecność owadów stwierdzono w 1 649 próbach (→ 76% wszystkich założonych prób).

W 4 nadleśnictwach, w wyniku stwierdzonych w trakcie poszukiwań w obrębie stałych partii kontrolnych przekroczeń liczb ostrzegawczych, zakładano powierzchnie dodatkowe. Powierzchni dodatkowych wykonano łącznie 55 (w 2021 r. → 68), najwięcej w Nadleśnictwach: Lubliniec (→ 29), Brynek (→ 18), Koszęcin (→ 5), Zawadzkie (→ 3).

W świetle uzyskanych wyników rok 2023 w zakresie występowania zagrożeń od foliofagów sosny w drzewostanach obszaru RDLP w Katowicach charakteryzować się będzie gradacyjną aktywnością wyłącznie jednego gatunku owada → osnui gwiaździstej:

- w nasileniu istotnym → w kilkunastu drzewostanach w obszarze Nadleśnictw: Lubliniec i Brynek;

- w nasileniu słabym → w kilkunastu drzewostanach na terenie Nadleśnictw: Świerklaniec, Koszęcin, Zawadzkie.

Ogółem powierzchnia drzewostanów sosnowych RDLP w Katowicach, dla których w wyniku przeprowadzonych w 2022 roku czynności monitoringowych szkodników pierwotnych sosny, tj. jesiennych poszukiwań postaci owadów zimujących w ściole i glebie oraz letniej kontroli lotu brudnicy mniszki, prognozuje się występowanie w roku 2023 stanów zagrożeń od foliofagów, wynosi 142 ha (→ 0 ha brudnica mniszka +  142 ha osnuja gwiaździsta). To mniej o 194 ha jak w roku ubiegłym (→ 336 ha).

Wielkościowo obszar drzewostanów sosnowych, dla których na rok 2023 są prognozowane stany zagrożeń od foliofagów (→ 142 ha), w proporcji do całego areału drzewostanów RDLP Katowice objętego monitorowaniem pozostaje marginalny  → ~ 0,04%.

W świetle ujawnionych i prognozowanych zagrożeń od foliofagów w roku 2023, które stanowi wyłącznie jeden gatunek foliofaga - osnuja gwiaździsta, wielkość i zakres zaprojektowanego wstępnie i ujętego w planie finansowo-rzeczowym RDLP Katowice areału wykonywania chemicznych lotniczych zabiegów ograniczających, określona na 520 ha z naddatkiem zabezpiecza zdiagnozowane na podstawie jp potrzeby.

W związku ze stwierdzonymi zagrożeniami drzewostanów przez osnuję gwiaździstą - w oparciu o zapisy §§ 70, 71 Instrukcji Ochrony Lasu - w okresie wiosennym przewiduje się wykonywanie kontroli uzupełniających, uszczegóławiających i weryfikujących nasilenie występowania owadów.

Dla potrzeb wiosennego monitorowania przebiegu rozwoju osnui gwiaździstej, celem wskazania m. in. właściwego terminu rozpoczęcia wykonywania zabiegów ograniczających, przewiduje się funkcjonowanie 1 Punktu Obserwacyjnego zlokalizowanego na terenie Nadleśnictwa Lubliniec.

Wnioski:

W świetle wyników jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny w nadleśnictwach RDLP Katowice z 2022 r. podkreślenia i szerszego skomentowania domaga się finalna i zasadnicza konkluzja, a mianowicie to, że w porównaniu do sytuacji ubiegłorocznej następuje pomniejszenie, i to dość znaczące, obszaru drzewostanów nasilonego występowania osnui gwiaździstej, tj. drzewostanów w stanach zagrożeń. Owe zmniejszenie areału drzewostanów zagrożonych przez osnuję gwiaździstą postępuje kolejny już rok z rzędu. Nie wykluczając możliwego wpływu na taki stan rzeczy samoistnych mechanizmów wewnątrzpopulacyjnych gatunku tej rośliniarki, uprawnionym jest uważać, że pierwszorzędne znaczenie w takim przebiegu sytuacji miały prowadzone konsekwentnie zabiegi ograniczające, którymi to od 2018 roku do roku ubiegłego obejmowano możliwie jak najszersze obszary drzewostanów o ujawnionym nasilonym oraz wzmożonym występowaniu szkodnika, włączając do oprysków, obok silnie oraz średnio zagrożonych drzewostanów (standardowo), także drzewostany zagrożone w stopniach słabym i ostrzegawczym.  Taki sposób podejścia został ustalony i realizowany był w praktyce, jako adekwatna odpowiedź ochrony lasu na dynamicznie postępujący wzrost potencjału gradacyjnego szkodnika, jaki następował latach 2015-2017 (diagnoza tamtej sytuacji oraz ustalenia → ujęto w piśmie Nr ZOL.6.7100.2.2.1018) – i, jak to wygląda już obecnie, po 2022 r., okazał się on skuteczny. Warto nadmienić, że sposób ten nawiązywał wprost i był praktyczną realizacją ugruntowanej wieloletnim doświadczeniem „doktryny” dot. postępowania ochroniarskiego względem osnui, a mianowicie takim podejściem w/s wykorzystania narzędzia praktycznej ochrony lasu, tj. chemicznego zabiegu wielkoobszarowego, że gdy osnuja (dynamicznie) się „podnosi”, to wówczas należy ją „traktować”, tj. ograniczać, konsekwentnie szeroko. Inną rzeczą, na którą w uwagach końcowych trzeba należnie zwrócić uwagą, mającą ważny wpływ na osiągany i osiągnięty również w ub. skutek wykonanego zabiegu p. osnui - z finalnym efektem istotnego ograniczenia jej występowania, jest sprawa zastosowanego insektycydu. Użycie diflubenzuronu (Dimilin) to zweryfikowany również wieloletnią praktyką niezawodny gwarant osiągania wysokiej skuteczności wykonanego oprysku. Niezwykle istotny walor tego insektycydu to możliwość zastosowania preparatu już na stadium jaja osnui. W warunkach RDLP Katowice ten aspekt pozostaje szczególnie ważny – a to z uwagi na mające na ogół miejsce różnice w przebiegu rozwoju rośliniarki pomiędzy obszarem Obniżenia Małej Panwi, a pozostałym areałem jej masowych pojawów, a także w sytuacji „rozciągania” się całej akcji z powodów wystąpienia wykluczających loty warunków pogodowych lub też z powodu znaczącej wielkości całego areału do oprysku.

Opracował Marcin Hutnik

Na terenie RDLP w Katowicach przewidywane jest w 2021 roku zagrożenie foliofagami sosny - osnują gwiaździstą (Acantholyda posticalis Matsumura)  i osnują czerwonogłową (Acantholyda erythrocephala L.), co ilustrują załączone poniżej  mapki.

Gnathotrichus materiarius (Fitch, 1858) pochodzi z Ameryki Północnej. Wzmianka o jego występowaniu w Polsce po raz pierwszy pojawiła się w 2011 roku w "Catalogue of Palearctic Coleoptera" Vol. 7., jednakże dopiero w roku 2015 potwierdzono jego występowanie wskutek odłowu do pułapki feromonowej na Ips duplicatus (Sahlberg, 1836). Owad ten może zasiedlać wiele gatunków drzew iglastych: świerka, sosnę, jodłę, modrzewia, daglezję. Jest chrząszczem ambrozyjnym i odżywia się grzybem Ambrosiozyma monospora ((Saito) van der Walt, 1972), który rozwija się wewnątrz chodników wydrążonych w drewnie.

W piątek 13. sierpnia br. na zaproszenie Zespołu Ochrony Lasu we Wrocławiu i Nadleśnictwa Świeradów mogliśmy zobaczyć chrząszcze w naturze na zasiedlonych pniakach świerkowych. Serdecznie dziękujemy za zaproszenie, ponieważ doświadczenia zdobytego w terenie nie zastąpi żadna przeczytana publikacja.

Jodłowiec kolcozębny (Pityokteines spinidens Reitter, 1895) chrząszcz, kambiofag jodły. Zasiedla górną część strzały. Komora godowa umieszczona między korą a drewnem. Chodniki macierzyste zwykle typu gwiaździstego. Kolebki poczwarkowe w drewnie lub między korą a drewnem.

W miesiacach listopadzie i grudniu 2018 r. pracownicy Zespołu Ochrony Lasu w Opolu dokonali analiz wyników jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny, połączonych ze szkoleniem pracowników w wybranych nadleśnictwach RDLP Katowice. Mając na uwadze ustawiczne doskonalenie pracy jak również bieżące eliminowanie błędów popełnianych podczas rozpoznawania gatunków i sporządzaniu dokumentacji z jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny, Zespół Ochrony Lasu w Opolu w porozumieniu z Wydziałem Ochrony Ekosystemów RDLP Katowice wykonał analizy wyników jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny w siedzibach wybranych nadleśnictw RDLP Katowice. Analizy wykonywane były w obecności nadzorujących te prace w terenie i sporządzających stosowną dokumentację leśniczych lub podleśniczych oraz osób prowadzących sprawy ochrony lasu w nadleśnictwach. W czasie prowadzenia analiz na bieżąco korygowano błędy w rozpoznawaniu gatunków jak i sporządzanej dokumentacji. Indywidualnie zapoznawano uczestników szkolenia z uwagami do wykonanych w roku poprzednim jesiennych poszukiwań w administrowanych przez nich leśnictwach. Jednocześnie przeprowadzano rozmowy szkoleniowe dotyczące zarówno wykonanych jesiennych poszukiwań jak i innych zagadnień z zakresu ochrony lasu interesujących grono zebranych pracowników terenowych. Na zadawane pytania pracownicy ZOL starali się udzielać wyczerpujących odpowiedzi. Tam gdzie było to możliwe o przeprowadzonych rozmowach szkoleniowych oraz uwagach dotyczących wykonanych w latach poprzednich jak i roku bieżącym analizach powiadamiano kierownictwo nadleśnictwa. W opinii obecnych na szkoleniu zarówno pracowników terenowych jak i specjalistów prowadzących sprawy ochrony lasu i kierownictw nadleśnictw taka forma kontaktu z ZOL jest bardzo potrzebna i powinna być kontynuowana w latach następnych.

Analizy wyników jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny połączone ze szkoleniem pracowników nadleśnictwa przeprowadzono w 11. nadleśnictwach.

Prawidłowość wykonywania poszukiwań sprawdzono w terenie, na tych powierzchniach gdzie w latach poprzednich wykazywano brak jakichkolwiek owadów.

Weryfikację prawidłowości wykonania jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny przeprowadzono łącznie w 6 leśnictwach na terenie 4 nadleśnictw.

Na każdej kontrolowanej powierzchni przeprowadzono praktyczne szkolenie z prawidłowego wykonywania jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny. W szkoleniach brali udział pracownicy zakładów usług leśnych, którzy faktycznie wykonywali te prace w terenie oraz pracownicy danego leśnictwa.

Ewentualne uchybienia merytoryczne i praktyczne w sposobie wykonywania jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny były weryfikowane na bieżąco. Należy zaznaczyć, że na każdej kontrolowanej przez pracowników ZOL powierzchni znaleziono owady i nie odnotowano ich braku, jak w poprzednich latach.

Foliofagi sosny

Przewidywane występowanie na terenie RDLP Katowice w roku 2018 na podstawie jesiennych poszukiwań larw, oprzędów, poczwarek w roku 2017 umieszczone na załączonych zdjęciach.

Jesienne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny

w 2017 roku na terenie RDLP Katowice

(komentarz)

1. Jesienne próbne poszukiwania szkodników pierwotnych sosny w 2017 r. w drzewostanach RDLP Katowice ujawniły stany zagrożenia i stany ostrzegawcze od 4. gatunków owadów objętych monitorowaniem w ramach jp: osnui gwiaździstej, boreczników sosnowych (→ b. krzewiana oraz b. kapryśnego/b. czarnego), poprocha cetyniaka i strzygoni choinówki.
2. Stany zagrożenia i stany ostrzegawcze ujawniono łącznie w 419. drzewostanach zlokalizowanych na terenie 17. nadleśnictw i 42. leśnictw, przy czym stany zagrożenia stwierdzono w 322. drzewostanach, stany ostrzegawcze w 97. drzewostanach.
3. Łączna powierzchnia drzewostanów zagrożonych (+,++,+++) przez szkodniki pierwotne sosny określona na podstawie wyników jesiennych poszukiwań owadów w 2017 roku wynosi 2 426 ha (tabela). W stosunku do roku ubiegłego (1 547 ha) nastąpiło znaczne powiększenie powierzchni zagrożonej. Stany ostrzegawcze stwierdzono w drzewostanach na sumarycznej powierzchni 735 ha, również więcej jak w roku poprzednim (545 ha).
4. Obszary wzmożonego/nasilonego występowania osnui gwiaździstej ujawniono na terenie 7. nadleśnictw; w stanach zagrożenia na powierzchni 1 837 ha (w ub.r. 1 526 ha), w stanach ostrzegawczych na powierzchni 380 ha.
5. Obszar wzmożonego/nasilonego występowania boreczników sosnowych (borecznika krzewiana, kapryśnego/czarnego) ujawniono na terenie 7. nadleśnictw; w stanach zagrożenia na powierzchni 548 ha (w ub.r. 21 ha), w stanach ostrzegawczych na powierzchni 114 ha.
6. Obszar wzmożonego/nasilonego występowania poprocha cetyniaka ujawniono na terenie 2. nadleśnictw; w stanach zagrożenia na powierzchni 30 ha (w ub.r. 0 ha); w stanach ostrzegawczych na powierzchni 142 ha drzewostanów.
7. Obszar wzmożonego/nasilonego występowania strzygoni choinówki ujawniono na terenie 9. nadleśnictw; w stanach zagrożenia na powierzchni 11 ha (w ub.r. 0 ha); w stanach ostrzegawczych na powierzchni 99 ha drzewostanów.
8. Maksymalna liczebność larw, poczwarek i oprzędów, jaką stwierdzono w pojedynczej próbie GER-10/podokapówce w drzewostanach zagrożonych wynosi: u osnui gwiaździstej 714 szt. (Nadleśnictwo Lubliniec; Leśnictwo Solarnia); u poprocha cetyniaka 21 szt. (Nadleśnictwo Tułowice, Leśnictwo Tułowice); u strzygonii choinówki 3 szt. (Nadleśnictwo Brynek, Leśnictwo Potempa); u boreczników sosnowych 64 szt. (Nadleśnictwo Tułowice, Leśnictwo Przechód).
9. Udział larw z oczkiem imaginalnym wśród diapauzujących larw osnui gwiaździstej określany dla poziomu leśnictwa jest zróżnicowany i w całym obszarze wzmożonego/nasilonego występowania gatunku kształtuje się w przedziale od 20% (N. Brynek, L. Potempa i L. Tworóg; N. Lubliniec, L. Lubliniec) do 65% (N. Kobiór, L. Międzyrzecze). W porównaniu ze stanem roku ubiegłego we wszystkich leśnictwach odnotowano pomniejszenie udziału pronymf. Oznacza to, że do rójki w br. przystąpi mniejsza część populacji jak przed rokiem. Spasożytowanie diapauzujących larw osnuj pozostaje śladowe.
10. Jesienne próbne poszukiwania owadów w RDLP Katowice w 2017 roku wykonano w 28. nadleśnictwach. Ogółem założono 2 453 powierzchni próbnych (w ub.r. 2 392), z czego 2 381 wykonano w Lasach Państwowych, 72 w lasach innej własności.
11. Obecność owadów stwierdzono w 2 026 próbach (→ 83% wszystkich założonych prób).  W 6. nadleśnictwach, w wyniku stwierdzonych w trakcie poszukiwań w obrębie stałych partii kontrolnych przekroczeń liczb ostrzegawczych, zakładano powierzchnie dodatkowe. Powierzchni dodatkowych wykonano łącznie 414 (w ub.r. 237), najwięcej w Nadleśnictwach: Lubliniec  (242) i Brynek (100).W świetle uzyskanych wyników jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych sosny, rok 2018, w zakresie występowania foliofagów sosny na obszarze RDLP w Katowicach, charakteryzować się będzie: trwającą nadal stałą aktywnością gradacyjną osnui gwiaździstej głównie w drzewostanach Nadleśnictw: Lubliniec, Zawadzkie, Brynek i powiększeniem areału wzmożonego/nasilonego występowania gatunku w porównaniu do stanu ubiegłorocznego; ewidentnie progradacyjnym wzmożeniem aktywności   boreczników sosnowych w obszarze Borów Niemodlińskich z ogniskami liczniejszego, również licznego występowania boreczników: krzewiana oraz kapryśnego na terenach Nadleśnictw: Tułowice i Prószków; lokalnym ogniskiem nasilonego występowania poprocha cetyniaka w Nadleśnictwie Tułowice oraz strzygonii choinówki w Nadleśnictwie Opole. W Nadleśnictwie Kobiór, pomimo stwierdzonych w 6. drzewostanach stanów silnych zagrożeń, zabiegu nie projektuje się, gdyż drzewostany te zlokalizowane są w granicach rezerwatu przyrody. W oparciu o zapisy § 8 Instrukcji Ochrony Lasu w okresie wiosennym, w związku ze stwierdzonymi zagrożeniami od osnui gwiaździstej, boreczników sosnowych oraz poprocha cetyniaka w stopniach (++ i +++),  przewiduje się wykonywanie uzupełniających i weryfikujących kontroli występowania tych szkodników. Czynności planowane w tym zakresie to: obserwacja nasilenia rójki, m.in. przy użyciu pułapek kołnierzowych; kontrolne zbiory jaj oraz larw/gąsienic w koronach ściętych drzew próbnych. Dla monitorowania wiosennego przebiegu rozwoju owadów, m. in. celem wskazania terminu rozpoczęcia wykonywania zabiegów ograniczających występowanie osnui gwiaździstej, przewiduje się funkcjonowanie 1. Punktu Obserwacyjnego zlokalizowanego na terenie Nadleśnictwa Lubliniec. Przewiduje się również funkcjonowanie 1. Punktu Obserwacyjnego rozwoju boreczników sosnowych, zlokalizowanego w Nadleśnictwie Tułowice.

Grzegorz Guzik

Na podstawie tegorocznych jesiennych poszukiwań szkodników pierwotnych świerka stan zagrożenia w stopniu słabym stwierdzono jedynie w jednym drzewostanie Nadleśnictwa Ujsoły, Leśnictwo Petkówka. Dominującym gatunkiem była zasnują świerkowa Cephalcia abietis.

Na terenie RDLP Katowice potwierdziły się prognozy występowania brudnicy mniszki na rok 2017.

Wzmożone występowanie brudnicy mniszki (Lymantria monacha) zaobserwowano w nadleśnictwach: Lubliniec, Zawadzkie i Olesno oraz brudnicy nieparki (Lymantria dispar)  w nadleśnictwach: Tułowice, Kluczbork, Olesno, Zawadzkie i Lubliniec.

Prognoza zagrożenia na rok 2017 od brudnicy mniszki

Na podstawie przeprowadzonej w roku bieżącym na terenie RDLP w Katowicach kontroli lotu brudnicy mniszki stwierdzono:

1. Wyniki kontroli lotu brudnicy mniszki przeprowadzonej latem br. w drzewostanach RDLP Katowice ujawniły wyłącznie stany ostrzegawcze w 67. drzewostanach/oddziałach na terenie 12. nadleśnictw: Gidle, Herby, Kluczbork, Kłobuck, Zawadzkie, Koniecpol, Lubliniec, Olesno, Tułowice, Turawa, Złoty Potok, Opole. Stanów zagrożeń (+,++,+++) nie stwierdzono.
2. Ujawnione liczby motyli oraz ich rozmieszczenie definiują stany ostrzegawcze w drzewostanach sosnowych na łącznej powierzchni 1584 ha.
3. W br., w całym okresie kontrolnym, we wszystkich nadleśnictwach RDLP Katowice na pniach drzew odnotowano łącznie 79 szt. motyli-samic brudnicy mniszki.
4. Maksymalna liczba samic motyli, jaką w br. zarejestrowano na 1. drzewie to 1 szt.